>>>  Laatst gewijzigd: 22 mei 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

Filosofie

Citaat

"Je kunt nu wel zeggen: 'Cicero beweert dit, aldus luidt Plato's ethiek en zo staat het bij Aristoteles.' Maar jijzelf, wat zeg jíj? Hoe denk jíj erover? Wat beweer jíj? Anders kan elke papegaai het tegen je opnemen."
Michel de Montaigne
De Essays
p.176

Filosofie: Mijn insteek

Context. Filosofie die daar niets mee doet begrijp ik niet. Academische filosofie blijft vaak ver verwijderd van dit soort concreetheid. Ik wil een filosofie die iets kan met dat beeld en niet wegloopt voor de concreetheid en de complexiteit van het alledaagse bestaan.

Ik heb een hekel gekregen aan die typisch academische manier om filosofie te bedrijven, filosofie te schrijven. Ik heb iets te vaak bij filosofische auteurs gelezen dat de schrijver 'niet wil vervallen in moraliseren en het neerschrijven van morele verontwaardiging en slechts wil analyseren en begrijpen'. Ik merk dat ik daar boos over word. Ik wil niet alleen maar begrijpen, ik wil dat mensen dingen anders gaan benaderen, dingen anders gaan doen. Ik wil heel dicht bij mijn morele verontwaardiging blijven in wat ik schrijf.

Ik weet ook wel hoe gevaarlijk dromen, idealen en utopieën zijn wanneer ze gerealiseerd worden - ze slaan met gemak om in dogma's die ten koste van mensen gaan, het is al zo vaak gebleken. Maar morele verontwaardiging en de dromen en idealen die ze oproepen zijn even goed een drijfveer om misstanden aan de kaak te stellen, te analyseren, en aan te pakken. Dromen, idealen en utopieën hoeven volgens mij niet noodzakelijk tot dogmatisme te leiden. De kunst is om niet in abstracties te blijven hangen en alle concrete gevolgen van standpunten en beslissingen in de gaten te houden, de context in de gaten te houden.

Ik wil ook niet vervallen in die academische manier van filosofisch onderzoek doen die ik zo vaak zie en waarvan mijn eigen doctoraalscriptie over Nietzsche een bedenkelijk voorbeeld vormt. Al die boeken die volzitten met besproken auteurs, citaten, bronnen, maar waarin totaal onbegrijpelijk blijft wat een schrijver nu zélf wil zeggen. Waarom zeggen de schrijvers niet gewoon in tien bladzijden wat ze zelf van een kwestie vinden, zonder de hele filosofische traditie er bij te halen? Het zou de boeken een stuk minder dik en heel wat leesbaarder maken. Het zou mijn doctoraalscriptie over Nietzsche ook een stuk interessanter gemaakt hebben :-)

Hoe zinvol is filosofie?

Ik vraag me vaak af hoe zinvol filosofie nu eigenlijk is. Sterker nog: zet filosofie mensen niet op een verkeerd spoor door volstrekt verkeerde uitgangspunten te kiezen, door verkeerde doelen te dienen, door mensen op te zadelen met denkfouten, foute benaderingen, en schijnproblemen? En op een andere manier bekeken: waarom spreken filosofen toch zo vaak vol lof over elkaar en worden ze zo gemakkelijk geïdealiseerd door hun 'aanhangers'? waarom zo veel respect voor filosofen die totaal onleesbaar schrijven? waarom is er nooit eens een filosoof die schrijft dat alles wat Heidegger of Lacan beweert gewoon bullshit is - o, wacht die zijn er natuurlijk wel, hoe zou het anders kunnen?

Het is moeilijk om enthousiast te blijven voor het bestuderen van filosofische werken, alleen al omdat veel denkers er echt een potje van maken. Iemand mag dan misschien 1000 bladzijden volschrijven over een thema, maar als de achterliggende waarden niet deugen, wat moet ik er dan mee? Al die intellectuelen die over elkaar heen buitelen en dikke boeken schrijven waarin ze uitgebreid naar elkaar verwijzen, hoe nuttig is dat? Ik heb er grote twijfels over.

Het is een lastig probleem. Ik bestudeer bijvoorbeeld The Open Society And Its Enemies van Karl Popper. Popper heeft een enorme hekel aan totalitaire opvattingen en ik begrijp precies hoe hij dat ervaart, ik deel die opvatting. Toch heb ik veel kritiek op wat hij schrijft en vind ik het naïef om zo over vrijheid te denken als hij doet. Zijn insteek is bijna zoiets als: 'Ik haat het communisme en dus ben ik voor het kapitalisme'. Alsof allebei die ideologieën niet fout kunnen zijn. Alsof dat de enige twee alternatieven zijn. Alsof het niet enorm ongenuanceerde generaliseringen zijn van twee opvattingen over de samenleving. Als we zeggen 'het communisme', 'het kapitalisme', waar hebben we het dan eigenlijk over? Maar dan zijn er andere mensen die ook kritiek op Popper hebben zoals Leo Strauss of Eric Voegelin met wie ik niet op één lijn gesteld wil worden in mijn kritiek op Popper omdat ze conservatieve opvattingen hebben over de samenleving en in religie geloven. Daar gaan we weer: allerlei waarden en normen, allerlei interpretaties, ergerlijk.

Wat IK wil ...

Uiteraard zit ik hier mijn waarden en normen in te brengen. Ik wil dat filosofie mensen emancipeert en de samenleving humaner maakt. Filosofie mag wat mij betreft nooit de machtigen en rijken dienen, mag nooit concrete mensen omlaag halen in het belang van abstracte principes als god, staat, geest, techniek, geld, en zo verder. Ik wil de voortdurende vernedering van mensen aan de kaak stellen in samenleving, economie, techniek, computertechniek, AI, en pleiten voor het ontwikkelen van menselijke mogelijkheden. Maar dan concreet.

Ik ben een moralist. Ik ben voortdurend aan het speuren naar de onderliggende waarden en normen bij opvattingen en theorieën. Het gaat voor mij nooit alleen maar om wat iemand zegt. Het gaat ook om waarom iemand het zegt. De kern van wat ik wil valt samen te vatten met die twee uitdrukkingen die ik al tientallen jaren gebruik: verantwoord handelen op basis van normatieve rationaliteit.

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk