>>>  Laatst gewijzigd: 22 mei 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

Inleidingen

Citaat

"So, philosophy is the reflective life, the examined life, the assumption being that the unexamined life is not worth living. Philosophy should form human beings and not just inform them.(...)

Philosophy was an eminently practical activity, which is markedly different from the overwhelmingly theoretical enquiry it has become since the 17th century."
Simon CRITCHLEY
Continental philosophy - A very short introduction
p.1

Inleidingen: Filosofie en wetenschap

In de Griekse oudheid was 'filosofie' een activiteit die zich richtte op 'kennis van welk deel van de werkelijkheid dan ook'. In zekere zin is dat dus nog steeds zo: filosofie kan over alles gaan.

Maar... de historische ontwikkeling laat zien dat steeds meer werkelijkheid het onderwerp werd van afzonderlijke wetenschappen (wiskunde, astronomie, fysica enz.) omdat er een specifieke manier van kennis verwerven ontstond die betrouwbaarder kennis opleverde dan filosofische kennis (via wetenschappelijke methoden). Die ontwikkeling heeft zich tot aan de huidige tijd voortgezet. Men zegt wel: de wetenschappen hebben zich losgemaakt uit de filosofie. Zodat je je - zoals dan ook regelmatig gebeurt - de vraag kunt stellen wat er dan nog voor de filosofie en van de filosofie overblijft.

Er zijn uiteraard mensen die alleen verklaringen van de werkelijkheid via de (natuur-)wetenschappelijke methode voorstaan en de eigen status van heel de filosofie aanvechten, of - sterker nog - heel de filosofie in het verdomhoekje plaatsen. Maar dat is - eerlijk gezegd - een beetje een achterhaald idee over filosofie en wetenschap.

Het gaat altijd om vragen en om onderzoek doen teneinde antwoorden te vinden. Op veel vragen waarover filosofen vroeger hun hoofd braken wordt inmiddels een antwoord gezocht door middel van wetenschappelijk onderzoek en de methoden die daarbij horen. En dat is prima: de vragen worden duidelijker, de antwoorden worden controleerbaarder, de pretenties van veel filosofen worden terecht de grond ingeboord. Maar daarmee houdt de filosofie nog niet op te bestaan. Filosofie is dus niet iets 'wat overblijft', integendeel, het is steeds duidelijker waarmee filosofie zich bezig houdt en waarmee wetenschap.

Wetenschappelijke benadering

De wetenschappelijke benadering van de werkelijkheid is belangrijk. Ik kan bepaalde verschijnselen zo exact mogelijk beschrijven, ik kan zoeken naar een adequate classificatie van de beschreven verschijnselen, ik kan via de experimentele of een andere methode een verklaring voor deze verschijnselen proberen te vinden en de resultaten van mijn onderzoek neerleggen in beweringen die door anderen, die vertrouwd zijn met de gehanteerde wetenschappelijke werkwijze, gecontroleerd en gevalideerd kunnen worden.

Maar het zou van dogmatisme en eenzijdigheid getuigen (sciëntisme genoemd), wanneer je dit zou zien als de enig toelaatbare benadering. Want het spreekt vanzelf dat ik dezelfde fenomenen die ik wetenschappelijk probeerde te beschrijven, te classificeren en te verklaren, ook heel anders kan benaderen. Ik kan ze ook mooi of lelijk vinden, of - wanneer het fenomeen een menselijke handeling is - dat fenomeen als goed of slecht waarderen of als maatschappelijk rechtvaardig of onrechtvaardig karakteriseren.

Verder geldt dat lang niet alle verschijnselen zich op een manier laten beschrijven, classificeren, verklaren, en in beweringen vastleggen die voldoet aan de wetenschappelijke normen van exactheid, adequaatheid, toetsbaarheid en controleerbaarheid. Met name de mens- en maatschappijwetenschappen worstelen hiermee.

Er zijn allerlei vragen die zich niet lenen voor een wetenschappelijke aanpak. Wetenschappers zijn zich daar tegenwoordig over het algemeen net zo bewust van als filosofen. Je ziet dan ook 'filosofie van de wiskunde', 'filosofie van de psychologie', 'wetenschapsfilosofie', 'rechtsfilosofie'.

Filosofische benadering

Een filosofische benadering van de werkelijkheid is daarom even legitiem als een wetenschappelijke. Wat overigens niet inhoudt dat een filosoof niet hoeft te voldoen aan bepaalde eisen met betrekking tot de precisie van zijn bewoordingen en de onderbouwing van zijn beweringen.

Heel grof gezegd gaat het in de filosofie tegenwoordig om grondslagenonderzoek, om vragen op het terrein van waarden en keuzes en wat het beste gedaan kan worden, om de criteria die daarbij spelen. De manier waarop er over nagedacht wordt is sterk gericht op argumentatie, logica, kritisch taalgebruik, onderbouwing van waarderingen, hermeneutische inschatting van de gevolgen van standpunten. Dat wat Habermas dus communicatief handelen noemt. En dat is niet eenvoudig, omdat je verantwoording moet afleggen over alles wat je zegt, beweert, en zo voort.

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk