>>>  Laatst gewijzigd: 3 april 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

Normatieve rationaliteit

Wat hier bij elkaar komt is dat mensen nooit 'af' zijn (Gehlen) en zichzelf in vrijwel alles kunnen verbeteren (Nijk's 'handelen en verbeteren') en overstijgen.

Dieren kunnen zich als collectief geleidelijk aanpassen aan hun omgeving (evolutie) of ze kunnen het afleggen tegenover hun omgeving, er is geen tussenweg: ze kunnen niet zichzelf individueel verbeteren of hun omgeving verbeteren. Daarom vind ik vergelijkingen van dieren met mensen altijd volkomen mank gaan. Daarom vind ik het belachelijk om te zeggen dat mensen ook dieren zijn en instincten hebben of om over mensen te praten alsof hun 'dierlijke' kant hun gedrag bepaalt. Het taalgebruik alleen al suggereert verkeerde opvattingen. Mensen zijn niet een beetje anders dan dieren, mensen zijn fundamenteel anders dan dieren: zelfs hun lichamelijke kant is volledig ingebed in hun geschiedenis en hun cultuur / samenleving / psyche en dus krijgt al het lichamelijke bij mensen een rijkdom aan betekenissen en is al het lichamelijke bij mensen tot in elk detail doordrongen van waarden en normen. Mensen hebben geen lichaam zoals dieren een lichaam hebben, mensen hebben een normatief lichaam en zijn bovendien in staat om dat lichaam aan te passen.

Bloch is interessant omdat hij er op wijst dat die utopische neigingen van mensen iets te maken hebben met die innerlijke gerichtheid op 'er is meer' 'het nog niet gewordene'. Ik hou niet van Bloch, maar dit kernidee is belangrijk: mensen zitten niet vast in zichzelf of aan de situatie zoals dieren, mensen kunnen zichzelf en de omgeving verbeteren. Mensen zitten niet vast aan het hier en nu, maar zijn fundamenteel toekomstgericht. Ze kunnen zichzelf en hun omgeving en daarmee ook hun toekomst naar hun hand zetten. Misschien niet meteen, misschien niet zo gemakkelijk, de ene mens is er beter toe in staat dan de andere mens, maar in principe kunnen mensen hun toekomst maken. Ze hoeven zich niet neer te leggen bij ziekte van hun lichaam, ze hoeven niet willoos het slachtoffer te worden van de grillen van de natuur, ze hoeven niet passief te aanvaarden dat andere mensen hen het leven onmogelijk maken.

Maar, daarin schuilt ook meteen een gevaar: mensen zijn ook in staat om zichzelf, hun medemens, en/of hun omgeving kapot te maken en daarmee hun toekomst op het spel te zetten. De geschiedenis van mensen laat zien waar ze hun hand overspeeld hebben: de natuur is geweld aangedaan, de sociale omgang tussen mensen en groepen mensen is geweld aangedaan. Mensen moeten nog leren om zichzelf en hun omgeving te verbeteren terwijl ze tegelijkertijd in harmonie blijven met zichzelf en hun omgeving. Het blijkt geen zin te hebben om jezelf te willen veranderen zonder dat je rekening houdt met je beperkingen: je kunt jezelf niet alles opleggen zonder dat je jezelf kapot maakt. De mogelijkheid om de natuur aan ons te onderwerpen in ons voordeel heeft er toe geleid dat die natuur steeds verder kapot gemaakt wordt en uiteindelijk werkt dat in ons nadeel of in het nadeel van onze kinderen. Ook het verbeteren van de sociale omgeving blijkt door te slaan naar een totaal disrespect voor mensen: geweld, agressie, oorlog, ongelijke machtsverhoudingen, ongelijke verdeling van middelen om te leven. Daarom kunnen utopische experimenten ook zo gemakkelijk omslaan in dictatuur. De toekomstdroom wordt slecht gerealiseerd en stort mensen vervolgens in een nachtmerrie.

Het heeft allemaal te maken met waarden en normen, met wat mensen belangrijk en wenselijk vinden. Mensen zijn normatief gezien volkomen onvolwassen en lopen voortdurend weg voor hun verantwoordelijkheid. Mensen zijn bang voor de onzekerheid die hoort bij normatieve rationaliteit: het zo goed en zo kwaad mogelijk afwegen van de voors en tegens rondom keuzes en beslissingen, de openheid die daar bij hoort, die mogelijkheid dat iets kan mislukken die daar bij hoort. Mensen doen dingen impulsief. Mensen laten zich leiden door angst en andere negatieve emoties, door hun behoefte ergens bij te horen, door hun behoefte aan mensen die zeggen wat er gedaan moet worden. Mensen klampen zich liever vast aan schijnzekerheden dan dat ze hun verstand gebruiken om hun eigen afwegingen te maken. Ze handelen niet, ze doen maar wat.

Er is met andere woorden een samenhang tussen toekomstgericht (utopisch) denken en handelen van de ene kant en normatieve rationaliteit aan de andere kant. En normatieve rationaliteit is gebaseerd op de uitgangspunten zoals bijvoorbeeld Mannheim naar voren brengt: dat er geen enkel standpunt is dat los staat van de historische en biopsychosociale context van degene(n) die dat standpunt naar voren brengen. Er is geen waardenvrije kennis, geen waardenvrije rationaliteit, en dus ook geen waardenvrije utopie. We kunnen samen alleen maar zo goed mogelijk proberen de beste kennis te verwerven voor het moment, de beste handelingen te verrichten voor het moment. Gelukkig is er wel enige constantheid in hoe mensen zijn en hoe ze met elkaar omgaan. Daarom is er ook wel enige constantheid in wat we samen kunnen weten en wat we samen zouden moeten doen. Maar het is niet eenvoudig om die constantheid, die tamelijk universele kenmerken te vinden zonder dat we ons laten leiden door etnocentrisme en andere vooroordelen.

Ik kom inhoudelijk weer terug op een aantal dingen van vroeger:

--Van één kant het normatief nadenken over het verbeteren van de samenleving: wat deugt er niet? wat willen we dan verbeteren en hoe? Thema's: vervreemding en kritiek op de huidige samenleving; utopisch denken en dromen; anarchisme en een maatschappelijke organisatie van onderop; bestrijden van de groei zowel qua bevolking (het begin van zoveel ellende), maar ook qua economie; met elkaar delen in plaats van met elkaar concurreren; terug naar een leven van een tamelijk grote eenvoud in een zo groot mogelijke harmonie met de natuur en met elkaar.

--Van de andere kant: hoe kunnen we het ontstaan van absolutisme / dogmatisme / fundamentalisme maar ook van relativisme / postmodernisme voorkomen? Thema's hier: het bestrijden van elk reductionisme, kennissociologie, hermeneutiek, allemaal onderdelen van normatieve rationaliteit; het accepteren van context en complexiteit, van samenhangen en gehelen; toegankelijkheid van communicaties door een helder taalgebruik en een heldere logica; intellectuelen die ivoren torens vermijden en hun talenten en mogelijkheden inzetten voor het oplossen van alledaagse problemen, dicht bij het gewone leven blijven, of in staat zijn de abstractie en de complexiteit te vertalen naar het gewone leven.

Thema's rondom normatieve rationaliteit

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk