>>>  Laatst gewijzigd: 3 april 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

Verantwoord handelen

Verantwoord handelen

Het is zelfs niet eenvoudig voorbeelden te verzinnen uit het alledaagse taalgebruik waarin dat begrip 'handelen' voorkomt. "Kom, meid, nu moet je eens handelend optreden," zou ik kunnen zeggen. Dat betekent toch wel wat anders dan: "Kom, meid, nu moet je eens iets gaan doen." Ook in uitdrukkingen als "hij handelde uit wraak" of: "ik handel naar eigen goeddunken" of "ze handelde uit noodweer" of "ik handelde te goeder trouw" heeft het begrip 'handelen' heel subtiel een eigen betekenis waardoor je het niet kunt vervangen door het begrip 'doen'. Het is die subtiliteit die ook maakt dat de betekenis van een zin als "ik heb verkeerd gehandeld" sterk afwijkt van de betekenis van de zin "ik heb iets verkeerd gedaan".

Het is net alsof handelen altijd gepaard gaat met ernst, met een besef van verantwoordelijkheid. Je kunt heel frivool en lichtzinnig van alles doen, maar wanneer je gaat handelen ben je serieus en bedachtzaam. Dan gaat het er om te wéten wat je doet, dan ben je je bewust van een verantwoordelijkheid. Vandaar dat de term waarschijnlijk ook voorkomt in uitdrukkingen als "de Handelingen der Apostelen" en "de Handelingen der Tweede Kamer". Noch de apostelen noch de leden van de Tweede Kamer deden zo maar iets - al zullen sommigen hieraan twijfelen. Ze handelden. Of: ze verrichtten handelingen - om het bijbehorende zelfstandige naamwoord eens te gebruiken. En wanneer je handelingen verricht dan doe je dat "niet werktuiglijk" zoals de dikke Van Dale zo mooi zegt. Waarbij 'werktuiglijk' volgens diezelfde Van Dale betekent:

"Met even weinig overleg (geschiedend of verricht) als er bij een werktuig plaatsheeft; waaraan de wil geen deel heeft; zonder erbij te denken, machinaal."

Zoals verderop zal blijken ligt hier de kern van de zaak.

Dit moet even voldoende zijn als eerste verkenning rondom het begrip 'handelen'. Nu eerst een paar opmerkingen over het belang van een verder filosofisch onderzoek naar dat begrip en naar wat het in de praktijk kan betekenen om in termen van handelen te praten en te werken. Waarom zouden mensen systematisch gaan nadenken over handelen? Wat hebben ze daar aan? Wat kunnen ze er uiteindelijk mee? Het belang van nadenken over handelen ligt op twee terreinen.

Het belang voor ieder mens afzonderlijk

Allereerst kan een groter inzicht in wat handelen betekent, iemand helpen zichzelf beter te begrijpen. Omdat - zoals zal blijken - handelen voor een individu veel te maken heeft met vrijheid, verantwoordelijkheid en zelfstandigheid in het kiezen voor bepaalde handelingen en het uitvoeren van die handelingen, confronteert nadenken over handelen iemand met die thema's. Door na te denken over zijn handelingen kan iemand een beter beeld krijgen van zijn gevoelens en opvattingen rondom vragen als:

Het zal echter ook duidelijk worden dat iemand niet vrij, verantwoordelijk en zelfstandig kan handelen zonder in een bepaalde betekenis rationeel te zijn. Iemand kan alleen maar handelen ten aanzien van de materiële werkelijkheid, ten aanzien van andere mensen, en ten aanzien van de samenleving wanneer hij er in slaagt op een rationeel afgewogen manier keuzen te maken, rationeel met anderen te communiceren, en zo meer. Voor iemand duiken dan vragen op als:

En omdat iemand als individu niet of nauwelijks kan handelen zonder rekening te houden met de samenleving waarin hij leeft, horen daar ook vragen bij als:

Het belang voor de samenleving

Zo'n onderzoek naar handelen is ook voor mensen in het algemeen belangrijk omdat van daaruit maatschappijkritiek mogelijk wordt. Handelingstheorie komt namelijk uit op een normatief oordeel over hoe mensen met elkaar samen zouden moeten handelen, en van daaruit tot een zeer kritische beoordeling van samenlevingsvormen.

De uitleg volgt nog, maar ik denk hier aan de overmatige nadruk op handelen als de technische beheersing van de materiële en sociale werkelijkheid. Terwijl er tegelijkertijd nauwelijks meer nagedacht wordt over de vraag of die beheersing nu zo goed is. In de termen van dit stuk: het doelrationele handelen krijgt te veel gewicht, terwijl het communicatieve handelen verwaarloosd wordt. Of anders: instrumentele of technische rationaliteit (waarin waardengebonden doelen vaak een vanzelfsprekend uitgangspunt zijn zodat daarover niet meer wordt nagedacht) wint het te vaak van communicatieve rationaliteit (waarin ook nagedacht en gepraat wordt over waarden en normen en over belevingen en gevoelens die de keuzen voor en de uitvoering van handelingen meebepalen).

Daarnaast is het nogal typerend dát er in de westerse samenleving zoveel gezegd wordt over de mogelijkheid van individuele mensen om zelfstandig keuzen te maken, terwijl het toch ook zonneklaar is dat er in veel organisaties en instituten van de samenleving sprake is van een meer of minder subtiele onderdrukking van elke individuele keuze en van een verwaarlozing van zoiets als communicatief handelen en communicatieve rationaliteit. Met andere woorden: het gepraat over individuele vrijheid van keuze en over individuele verantwoordelijkheid voor handelingen is ondoordacht en versluiert dat de keuzen vaak al lang door anderen gemaakt zijn die voor die keuzen dan ook verantwoordelijk gesteld kunnen worden.

Nadenken over het begrip handelen betekent maatschappelijk ook nadenken over een aantal alledaagse vanzelfsprekende opvattingen (bijv. de opvatting dat je in dit leven alles kunt bereiken als je dat maar wilt) die veel westerse mensen hebben. Die opvattingen worden daarmee expliciet waardoor het mogelijk wordt er eens kritisch bij stil te staan en te laten zien hoe verschrikkelijk misleidend ze zijn. Het betekent ook nadenken over bepaalde waarden en normen in de westerse samenleving (bijv. juist die waarde van individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en zelfstandigheid). De bespreking daarvan kan duidelijk maken dat veel van die waarden en normen ondoordacht zijn en in de praktijk leiden tot tegenstrijdigheden. Een filosofisch onderzoek naar het handelen is dus voor alle mensen individueel belangrijk maar ook voor de maatschappij als zodanig omdat het helderheid verschaft en van illusies bevrijdt en daardoor het samenleven humaner kan maken.

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk