>>>  Laatst gewijzigd: 26 april 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

Filosofie van de techniek: Intro

Mensen hebben vanaf de prehistorie technieken gebruikt om te leven en te overleven. Niets nieuws op dat punt. Vuur maken om je warm te houden, met scherpe stenen vlees snijden, schotels en potten produceren om voedsel op te slaan, het laat allemaal zien dat mensen slimme dingen kunnen bedenken en handig zijn.

Toch is er iets veranderd. Technieken worden nu ontworpen op basis van systematisch onderzoek naar bestaande technieken en op basis van wetenschappelijk kennis. Dat heet technologie, de wetenschap van techniek, zou je kunnen zeggen.

We zouden dus kunnen onderscheiden tussen 'techniek' en 'technologie', tussen 'filosofie van de techniek' en 'filosofie van de technologie'. In het Nederlands (en vergelijkbaar in het Duits en Frans) zie je meestal de uitdrukking 'filosofie van de techniek'. In de Angelsaksische wereld spreekt men normaalgesproken van 'filosofie van de technologie'. Het is niet nodig om er een principieel punt van te maken: in de alledaagse praktijk worden de termen 'techniek' en 'technologie' door elkaar gebruikt. En zo vreemd is dat ook weer niet, omdat beide met elkaar te maken hebben.

Ongenoegen over technische rationaliteit

Wat is er dan veranderd ten opzichte van vroeger? De alomtegenwoordigheid van techniek? Dat elk huishouden tegenwoordig - in de westerse samenleving althans - vol staat met apparaten? Dat techniek vanzelfsprekend begint te worden en er geen kritische vragen meer over gesteld worden? Dat we er van afhankelijk worden?

Iets moet er aan de hand zijn. De laatste honderd jaar hebben allerlei denkers zich het hoofd gebroken over de rol van de techniek en de technologie in de samenleving, over de invloed ervan op de natuur en op hoe mensen met zichzelf en met andere mensen omgaan. Maar technici lijken nooit stil te staan en na te denken over het 'waarom' of het 'waartoe'.

Mijn bedoeling is te laten zien dat niemand er om heen kan om over gebruik en misbruik van bestaande technieken na te denken. De filosofie van de techniek gaat zelfs nog verder en wil al in de ontwerpfase van technieken vragen stellen bij de mogelijkheden en problemen die die techniek met zich mee gaat brengen.

Technici werken immers vanuit een bepaald soort rationaliteit, een technische rationaliteit gericht op het beheersbaar maken van technische problemen. Ze staan vaak niet stil bij de praktische gevolgen die aan nieuwe mogelijke technieken vastzitten: wat gerealiseerd kan worden, moet ook gerealiseerd worden, zo is het idee. En wanneer een techniek er eenmaal is, dan is de technicus niet meer verantwoordelijk voor het gebruik of misbruik ervan, zo is de opvatting. Dat is echter nog maar de vraag.

In deze sectie wil ik aandacht besteden aan, zeg maar, de klassieke filosofie van de techniek. Aan auteurs als Günther Anders, Jacques Ellul, Arnold Gehlen, Hans Jonas en Lewis Mumford. In een andere sectie staat de moderne filosofie van de techniek centraal, waarin computertechniek een hoofdrol speelt en die 'filosofie van de computertechniek' genoemd kan worden (hoewel je ook wel termen als 'computerethiek' tegenkomt).

Waarderingen van techniek

Waarderingen van techniek - zo zie je aan het boek Die Bewertung des technischen Fortschritts van Van der Pot - zijn sterk verbonden met hoe je de ontwikkeling van de mens ziet, met hoe je naar het verleden of naar de natuur kijkt.

Als je de ontwikkeling van mensen ziet als een weg omhoog uit het dierlijke bestaan, als ontplooiing van typisch menselijke mogelijkheden, als een weg om te overleven met slimme middelen, dan zie je technische middelen positief. Het onderliggende motief is dat mensen hun eigen lot en leven in de hand willen krijgen. Beheersing en controle van de natuur met alle mogelijke middelen moet de onzekerheden van het menselijk bestaan opheffen.

Maar kijk je met heimwee terug naar een tijd waarin alles ideaal en in harmonie was, naar een oertoestand, naar de oorspronkelijke natuurtoestand, als je het verkeerd vindt dat mensen afhankelijk worden van die middelen en van de buitenwereld, of dat mensen het zich te gemakkelijk maken, dan ben je meestal negatief over technische middelen. Het onderliggende motief hier is dat mensen bescheiden moeten zijn en zich moeten schikken in hun lot. Dat motief zie je bijvoorbeeld in religieuze levensbeschouwingen waar mensen als zondig worden gezien en het daarom getuigt van hoogmoed en zelfoverschatting wanneer mensen alles technisch willen sturen. Maar je vindt dit motief uiteraard ook bij mensen die gewoon een groot respect voor de natuur hebben.

Vanaf het begin is er in ieder geval het besef dat je technische middelen voor goede of slechte doelen kunt inzetten. Alle nieuwe technische verworvenheden die positieve mogelijkheden bieden om problemen op te lossen brengen tegelijkertijd nieuwe gevaren met zich mee en kunnen negatieve gevolgen hebben.

Thema's

Ik ben geïnteresseerd in wat je de klassieke filosofie van de techniek zou kunnen noemen (Ellul, Gehlen, Jonas, Mumford, Anders), maar met name in de filosofische vragen rondom informatie- en communicatietechnologie (ICT) en kunstmatige of artificiële intelligentie (AI). Het gaat mij daarom globaal om de volgende thema's.

Vragen

Bij al die thema's vraag ik me een hoop af. Hieronder noem ik een aantal voorbeelden van vragen die me bezig houden. Uiteraard zijn er veel meer. Maar: om een indruk te geven:

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk