>>>  Laatst gewijzigd: 3 april 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

Filosofie van de techniek - Intro

Mensen hebben vanaf de prehistorie technieken gebruikt om te leven en te overleven. Niets nieuws op dat punt. Vuur maken om je warm te houden, met scherpe stenen vlees snijden, schotels en potten produceren om voedsel op te slaan, het laat allemaal zien dat mensen slimme dingen kunnen bedenken en handig zijn.

Toch is er iets veranderd. Technieken worden nu ontworpen op basis van systematisch onderzoek naar bestaande technieken en op basis van wetenschappelijk kennis. Dat heet technologie, de wetenschap van techniek, zou je kunnen zeggen.

We zouden dus kunnen onderscheiden tussen 'techniek' en 'technologie', tussen 'filosofie van de techniek' en 'filosofie van de technologie'. In het Nederlands (en vergelijkbaar in het Duits en Frans) zie je meestal de uitdrukking 'filosofie van de techniek'. In de Angelsaksische wereld spreekt men normaalgesproken van 'filosofie van de technologie'. Het is niet nodig om er een principieel punt van te maken: in de alledaagse praktijk worden de termen 'techniek' en 'technologie' door elkaar gebruikt. En zo vreemd is dat ook weer niet, omdat beide met elkaar te maken hebben.

Ongenoegen over technische rationaliteit

Wat is er dan veranderd ten opzichte van vroeger? De alomtegenwoordigheid van techniek? Dat elk huishouden tegenwoordig - in de westerse samenleving althans - vol staat met apparaten? Dat techniek vanzelfsprekend begint te worden en er geen kritische vragen meer over gesteld worden? Dat we er van afhankelijk worden?

Iets moet er aan de hand zijn. De laatste honderd jaar hebben allerlei denkers zich het hoofd gebroken over de rol van de techniek en de technologie in de samenleving, over de invloed ervan op de natuur en op hoe mensen met zichzelf en met andere mensen omgaan. Maar technici lijken nooit stil te staan en na te denken over het 'waarom' of het 'waartoe'.

Mijn bedoeling is te laten zien dat niemand er om heen kan om over gebruik en misbruik van bestaande technieken na te denken. De filosofie van de techniek gaat zelfs nog verder en wil al in de ontwerpfase van technieken vragen stellen bij de mogelijkheden en problemen die die techniek met zich mee gaat brengen.

Technici werken immers vanuit een bepaald soort rationaliteit, een technische rationaliteit gericht op het beheersbaar maken van technische problemen. Ze staan vaak niet stil bij de praktische gevolgen die aan nieuwe mogelijke technieken vastzitten: wat gerealiseerd kan worden, moet ook gerealiseerd worden, zo is het idee. En wanneer een techniek er eenmaal is, dan is de technicus niet meer verantwoordelijk voor het gebruik of misbruik ervan, zo is de opvatting. Dat is echter nog maar de vraag.

In deze sectie wil ik aandacht besteden aan, zeg maar, de klassieke filosofie van de techniek. Aan auteurs als Günther Anders, Jacques Ellul, Arnold Gehlen, Hans Jonas en Lewis Mumford. In een andere sectie staat de moderne filosofie van de techniek centraal, waarin computertechniek een hoofdrol speelt en die 'filosofie van de computertechniek' genoemd kan worden (hoewel je ook wel termen als 'computerethiek' tegenkomt).

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk