>>>  Laatst gewijzigd: 17 september 2017  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Onderzoek
De Denker
De Denker

Filosofie

Dit onderdeel gaat over filosofie en over filosofen. Maar ... eh ... wat is filosofie eigenlijk?

Moeilijke vraag. Niet zo'n handige vraag ook. Wat is neurolinguïstiek? Wat is wiskunde? Wat is een olifant? Wat is een computer? Alsof je in een paar zinnen zou kunnen samenvatten wat de meest belangrijke kenmerken zijn van dat soort zaken. Dat kan misschien wel, maar daarmee schiet je dan ook niet zo veel op. Een computer is een rekenapparaat dat voor allerlei doelen en toepassingen gebruikt kan worden. Een olifant is een tamelijk uit de kluiten gewassen dier met een slurf. Niet indrukwekkend.

Zo is de uitdrukking 'filosofie' ontleend aan het Oudgrieks. Filosofie betekende daar 'liefde voor wijsheid' of 'liefde voor kennis' of 'liefde voor weten'. Maar men bedoelde met kennis dan wel: alle kennis die men kon verwerven van welk deel van de werkelijkheid dan ook (kosmos, natuur, menselijk lichaam, taal, en zo voort).

Goed, filosofie is dus liefde voor kennis, voor wijsheid. Vandaar die vreselijke Nederlandse term 'wijsbegeerte'. Maar wat zegt zo'n 'wat is' - definitie nu? Dat filosofie iets met een voorliefde voor goed nadenken te maken heeft, dat weten de meeste mensen al wel. We praten niet voor niets over 'denkers'.

Toch kan het wel van belang zijn enig inzicht te hebben in wat filosofie zoal inhoudt, alvorens met filosofische problemen te beginnen. Maar dan kunnen we beter de vraag stellen: Wat doen filosofen zoal? We zouden kunnen inventariseren wat zich in de loop van de geschiedenis zoal als filosofie heeft aangediend. Dat is bepaald leerzaam. Maar al die filosofische activiteiten lopen zo ver uiteen, dat er ook dan een probleem ontstaat: het bekende probleem van de bomen en het bos.

Wetenschap en filosofie

De meningen lopen met name uiteen over de verhouding wetenschappelijke activiteiten - filosofische activiteiten. Verstond men in de Griekse oudheid onder 'filosofie' in eerste instantie een activiteit die zich richtte op 'kennis van welk deel van de werkelijkheid dan ook', al vrij snel werden bepaalde delen van die werkelijkheid het onderwerp van afzonderlijke wetenschappen (wiskunde, astronomie, fysica enz.) waarbij langzamerhand ook een heel specifieke manier van kennis verwerven ontstond (wetenschappelijke methoden).

Die ontwikkeling heeft zich tot aan de huidige tijd voortgezet. Men zegt wel: de wetenschappen hebben zich losgemaakt uit de filosofie. Zodat je je - zoals dan ook regelmatig gebeurt - de vraag kunt stellen wat er dan nog voor de filosofie en van de filosofie overblijft.

Er zijn uiteraard wel mensen die alleen verklaringen van de werkelijkheid via de (natuur-)wetenschappelijke methode voorstaan en de eigen status van heel de filosofie aanvechten, of - sterker nog - heel de filosofie in het verdomhoekje plaatsen.

Maar dat is - eerlijk gezegd - een beetje een achterhaald idee over filosofie en wetenschap. Het gaat altijd om vragen en om onderzoek doen teneinde antwoorden te vinden. Op veel vragen waarover filosofen vroeger hun hoofd braken wordt inmiddels een antwoord gezocht door middel van wetenschappelijk onderzoek en de methoden die daarbij horen. En dat is prima: de vragen worden duidelijker, de antwoorden worden controleerbaarder, de pretenties van veel filosofen worden terecht de grond ingeboord. Daarmee houdt de filosofie echter niet op te bestaan. Filosofie is dus niet iets 'wat overblijft', integendeel, het is steeds duidelijker waarmee filosofie zich bezig houdt en waarmee wetenschap.

De wetenschappelijke benadering van de werkelijkheid is natuurlijk belangrijk. Ik kan bepaalde verschijnselen zo exact mogelijk beschrijven, ik kan zoeken naar een adequate classificatie van de beschreven verschijnselen, ik kan via de experimentele methode een verklaring voor deze verschijnselen proberen te vinden en de resultaten van mijn onderzoek neerleggen in beweringen die door anderen, die vertrouwd zijn met de gehanteerde wetenschappelijke werkwijze, getoetst en gecontroleerd kunnen worden.

Maar het zou van dogmatisme en eenzijdigheid getuigen, wanneer je dit zou zien als de enig toelaatbare benadering. Want het spreekt vanzelf dat ik dezelfde fenomenen die ik wetenschappelijk probeerde te beschrijven, te classificeren en te verklaren, ook heel anders kan benaderen. Ik kan ze ook mooi of lelijk vinden, of - wanneer het fenomeen een menselijke handeling is - dat fenomeen als goed of slecht waarderen of als maatschappelijk rechtvaardig of onrechtvaardig karakteriseren.

Verder geldt dat lang niet alle verschijnselen laten zich op een manier laten beschrijven, classificeren, verklaren, en in beweringen vastleggen die voldoet aan de wetenschappelijke normen van exactheid, adequaatheid, toetsbaarheid en controleerbaarheid. Met name de mens- en maatschappijwetenschappen worstelen hiermee.

Er zijn vele vragen die zich niet lenen voor een wetenschappelijke aanpak. Wetenschappers zijn zich daar tegenwoordig over het algemeen net zo van bewust van als filosofen. Je ziet dan ook 'filosofie van de wiskunde', 'filosofie van de psychologie', 'wetenschapsfilosofie', 'rechtsfilosofie'.

Een filosofische benadering van de werkelijkheid is daarom even legitiem als een wetenschappelijke. Wat overigens niet inhoudt dat een filosoof niet hoeft te voldoen aan bepaalde eisen met betrekking tot de precisie van zijn bewoordingen en de onderbouwing van zijn beweringen.

Heel grof gezegd gaat het in de filosofie tegenwoordig om grondslagenonderzoek, om vragen op het terrein van waarden en keuzes en wat het beste gedaan kan worden, om de criteria die daarbij spelen. De manier waarop er over nagedacht wordt is sterk gericht op argumentatie, logica, kritisch taalgebruik, onderbouwing van waarderingen, hermeneutische inschatting van de gevolgen van standpunten. Dat wat Habermas dus communicatief handelen noemt. En dat is niet eenvoudig, omdat je verantwoording moet afleggen over alles wat je zegt, beweert, en zo voort.

Filosofische activiteiten

Een filosoof mens kan blijkbaar op zijn of haar eigen manier nadenken over alle mogelijke facetten van de werkelijkheid; en al naar gelang het facet dat overdacht wordt, kan er een filosofische deeldiscipline ontstaan.

Zo denken filosofen van oudsher na over hoe we kennis kunnen verwerven van de werkelijkheid (kennistheorie), hoe taal daar een rol in speelt (taalfilosofie), en hoe we van bestaande kennis door kunnen redeneren naar nieuwe inzichten (logica).

Men kan zich echter ook - zoals in de esthetica of kunstfilosofie gebeurt - afvragen, wanneer iemand iets mooi of lelijk vindt, en of er een bepaalde constantheid in dit soort waarderingen aanwezig is en waar die constantheid dan wel vandaan komt.

Hetzelfde doet een filosoof - in de ethiek - met waarderingen van menselijke handelingen. Wanneer is een handeling goed te noemen? Waar halen we onze waarden en normen vandaan? Zijn bepaalde handelingen absoluut goed en andere absoluut slecht, zijn dus bepaalde normen voor iedereen en altijd en overal absoluut geldig, of hangt dat af van de tijd en de cultuur waarin mensen leven?

In de sociale filosofie vraagt men zich af, wanneer een maatschappelijke ordening rechtvaardig te noemen valt, wat voor wegen er zijn om die rechtvaardige maatschappij te bereiken, of zo'n maatschappij wel bereikt kán worden, en zo voort.

Wat uit kan lopen op cultuurfilosofie, d.w.z.: op een nog bredere bezinning, bijvoorbeeld over de vraag of heel de wetenschappelijk-technische overheersing van de werkelijkheid zoals die in de westerse samenleving voorkomt, de mensen niet van zichzelf vervreemdt.

En omdat de mens zelf een deel van de werkelijkheid is, kan hij ook over zichzelf nadenken. Men doet dat in de filosofische antropologie. Een probleem daar zou de genoemde vervreemding kunnen zijn. Want als je zegt dat mensen van zichzelf vervreemden, waar vervreemden ze dan van? Wat hoort dan wezenlijk tot het zichzelf zijn van mensen? Vrijheid of gebondenheid? Verstandelijk of emotioneel leven? Passieve contemplatie of actief zijn?

Een filosoof kan eveneens nadenken over de wetenschap. Zo bestaan er filosofieën van de diverse wetenschappen: filosofie van de natuurwetenschappen, filosofie van de menswetenschappen of sociale wetenschappen, filosofie van de economie, filosofie van het recht, filosofie van de wiskunde enz. Daarin worden de begrippen en methoden van de afzonderlijke wetenschappen onderzocht. Dat gebeurt vooral wanneer een bepaalde wetenschap in een crisis geraakt, d.w.z.: wanneer de begrippen en methoden die een wetenschap hanteert, niet meer adequaat genoeg zijn om een steeds complexer deel van de werkelijkheid te beschrijven en te verklaren; of wanneer nieuwe begrippen en methoden die werkelijkheid beter kunnen beschrijven en verklaren. Het woord 'grondslagenonderzoek' wil dan wel eens opduiken.

Maar het is evengoed mogelijk over wetenschap in het algemeen na te denken. Dat gebeurt in de wetenschapsfilosofie. Omdat wetenschap erg veel omvat, zijn hier filosofische deeldisciplines ontstaan. Een gedeelte van de taalfilosofie houdt zich bezig met de functie van wetenschappelijke termen binnen een wetenschappelijke verklaring van verschijnselen. De methodologie bekijkt de structuur van wetenschappelijke verklaringen zelf en de manier waarop beweringen het best waargemaakt kunnen worden. Terwijl in de logica onderzocht wordt, wanneer redeneringen geldig zijn en hoe men d.m.v. kunsttalen aan wetenschappelijke theorieën de gewenste precisie zou kunnen geven.

Wat voor filosofie kun je hier aantreffen?

Omdat ik sceptisch sta tegenover wat mensen allemaal beweren en voor waar houden, heb ik natuurlijk altijd belangstelling gehad voor taal, kennisverwerving, argumentatie, en wetenschapsfilosofie.

Daarnaast hebben mijn scepsis en mijn betrokkenheid bij mens en maatschappij er toe geleid dat ik een hekel heb aan allerlei vormen van dogmatisme. Dat dogmatisme in religie, wetenschap, onderwijs, politiek, economie, technologie maakt deze samenleving helaas niet tot de beste van alle werelden.

Het is mijn overtuiging dat mensen er altijd bekaaid vanaf zullen komen zolang mensen bijvoorbeeld god, kerk, natie, volk, geld, techniek, en dergelijke boven het belang van concrete mensen blijven stellen. En helaas gebeurt dat elke dag en overal.

Daar komen bij mij onderwerpen vandaan als kennis, rationaliteit, waarden en normen, handelen, en filosofie van technologie, informatie en AI.

Meer over de persoonlijke kant aan mijn gedenk vind je in het weblogstuk Waarom ik filosoof ben ...

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Onderzoek