>>>  Laatst gewijzigd: 9 april 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

The End Of Mr. Y

(17 januari 2009)

Mensen met verbeeldingskracht zitten ongetwijfeld wel eens te fantaseren over hoe het is om onzichtbaar te zijn of om alles te ervaren wat een ander mens ervaart. Dat zijn dan ook twee thema's die regelmatig terugkeren in boeken en films.

Onmacht en onwetendheid horen bij het menselijk bestaan. We kunnen niet zien wat anderen werkelijk denken of voelen. We kunnen niet waarnemen wat een ander waarneemt. We weten nauwelijks wat er bij andere mensen gebeurt. Maar af en toe zouden we dat allemaal graag willen.

Onzichtbaar

Voorkant boek Wells - The Invisible ManStel je voor dat ik onzichtbaar zou kunnen worden door een magische ring aan mijn vinger te schuiven of door een tovermantel om te gooien of door een speciaal drankje te drinken!

Dan kon ik alles bereiken, elke droomwens realiseren. Het zou geen probleem zijn om rijk te worden. En ik zou alles kunnen zien van die mooie vrouw die ik anders nooit te zien zou krijgen. Ik zou overal en bij iedereen binnen kunnen dringen. Niemand zou geheimen voor me kunnen hebben.

Maar waarschijnlijk zou ik ook volkomen depressief of moreel slecht worden wanneer ik alles te weten kon komen van anderen. Ik zou waarschijnlijk niet de neiging kunnen onderdrukken de wereld en de mensen naar mijn hand te zetten. Onzichtbaarheid geeft eindeloos veel macht.

Dit soort gedachten vind je bijvoorbeeld terug in het boek The invisible man van de Britse schrijver H.G. Wells. Het boek verscheen in 1897. Het werd al verfilmd in 1933. De thematiek ervan kwam ook daarna terug in allerlei TV-series en andere films, bijvoorbeeld in de meer recente films Hollow Man (2000) en The League Of Extraordinary Gentlemen (2003), vaak met een knipoog naar Wells boek. Op een andere manier zien we het thema terug in Tolkien's The Lord of the Rings (1954-1955 als boek, 2001-2003 als film).

In hoofden kruipen

Affiche film Being John MalkovichEven fascinerend is het idee dat je de wereld zou kunnen ervaren in het lichaam / de geest van een ander.

Stel je voor dat ik volledig kon voelen wat jij voelt, je pijn en verdriet en frustratie, je geluk en enthousiasme en hoop, je spierpijn en je orgasmes. Stel je voor dat ik de wereld door jouw ogen kon zien. Ik zou op die manier ook gemakkelijk te weten kunnen komen wat jij en andere mensen voor me voelen, wat jullie over me denken, wat jullie over mij zeggen en opschrijven.

Dat is nogal wat wanneer je bedenkt hoe vaak we ons tegenover anderen diplomatiek of beleefd uitdrukken of niet zeggen wat we werkelijk denken en voelen of zelfs ronduit liegen. Of wanneer je stil staat bij het gegeven hoe vaak we met elkaar praten over andere mensen zonder dat die mensen er bij zijn en dingen kunnen uitleggen of corrigeren.

Ik weet niet of ik er zo blij van zou worden. Maar het idee kan natuurlijk nog verder doorgevoerd worden. Stel je voor dat je niet alleen kunt voelen wat een ander voelt of kunt waarnemen wat een ander ziet, maar dat je de ervaringen van die ander ook kunt sturen en benvloeden.

Dat laatste zie je bijvoorbeeld in de film Being John Malkovich (1999). Daarin kan men via een deurtje (in een kamer in een wel heel bijzonder gebouw) letterlijk het hoofd van de acteur John Malkowich binnen kruipen. Je voelt en ziet en denkt dan wat hij ziet en voelt en denkt, terwijl je ook gewoon jezelf blijft. Het ligt voor de hand dat John Malkovich in de film zichzelf speelt. Maar natuurlijk duikt voorspelbaar de situatie op dat Malkovich alles ontdekt en uit pure nieuwsgierigheid in zijn eigen hoofd kruipt. Tja, en wat gebeurt er dan ... ?

De hoofdpersoon Craig - een poppenspeler - slaagt er op een gegeven moment in volledige controle te krijgen over het gedrag en de loopbaan van Malkovich. Maar ... het loopt slecht met hem af. Zoals onzichtbaar zijn mensen te veel macht zou geven, zo ook dat vermogen om iemands persoonlijkheid over te nemen. Macht corrumpeert. Mensen kunnen - zo blijkt zo vaak - niet met zo veel macht omgaan.

Scarlett Thomas' The end of Mr. Y

Voorkant boek Scarlett Thomas - The End Of Mr. YScarlett Thomas is een Engels schrijfster. Niet iemand die een of andere gemakkelijke route via Oxford of Cambridge als achtergrond heeft. Ze heeft een wilder leven achter de rug dan dat. Van de ene naar de andere school, meegedaan aan allerlei demonstraties, experimenten met van alles, uiteindelijk toch ergens afgestudeerd.

Eindelijk eens iemand die het niet cadeau heeft gekregen, iemand die heeft geworsteld om haar grote intelligentie en nieuwsgierigheid in wat productiever banen te leiden. Ik bewonder dat. In het jaar 2004 brak ze echt door met het boek PopCo.

In 2006 publiceerde ze het boek The end of Mr. Y. Het is een fascinerend boek. Het combineert het thema 'in iemands hoofd kruipen' met allerlei gedachten van postmoderne filosofen (Foucault, Barthes, Derrida, Baudrillard) en natuurwetenschappelijke theorieën (de relativiteitstheorie, het tijdruimte-continuüm, de kwantummechanica, het onzekerheidsprincipe, de chaostheorie) en denkers (Einstein, Bohr, Heisenberg, Schrödinger).

Het boek doet me een beetje denken aan het beroemde boek van Robert M. Pirsig: Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: An Inquiry into Values. Het verhaal in Pirsig's boek is in feite één groot verwerkingsproces. De hoofdpersoon maakt met zijn zoon een tocht op de motor door de VS om zijn verleden achter zich te laten. Maar is hij in de vorm van zijn alter ego Phaedrus tegelijkertijd op zoek naar inzicht in wat kwaliteit nu eigenlijk is. Bij dat laatste wordt zowel Oosterse als Westerse filosofie van stal gehaald.

Gedachtenexperimenten

Iets dergelijks doet Thomas. Maar dan anders. Ik las min of meer toevallig in dezelfde week een biografie van Einstein en dat hielp enorm om het boek van Thomas beter te begrijpen. Een paar voorbeelden.

Voorkant boek Isaacson over EinsteinDe hoofdpersoon Ariel Manto doet onderzoek naar gedachtenexperimenten. Einstein is degene die er om bekend stond dat hij tot zijn inzichten in de theoretische fysica kwam door gedachtenexperimenten die hij pas later in wiskundige vorm uitwerkte. Je hoeft met andere woorden niet altijd echte experimenten te doen om tot grote inzichten te komen. Verbeeldingskracht is ook in wetenschap een zeer belangrijke factor.

In The end of Mr. Y kun je niet alleen binnentreden in iemands geest, maar ook van de ene naar de andere geest springen, maakt niet uit of het de geest van mensen of van dieren is. Je kunt ook teruggaan in iemands geestelijke ontwikkeling, zelfs een reis maken naar de eerdere generaties van die geest. De relativiteitstheorie van Einstein komt dus ook van pas om het reizen door tijd en ruimte te koppelen aan het hoofdthema van het boek.

De verwijzing naar Schrödinger's kat heeft eveneens te maken met een gedachtenexperiment in de discussies rondom de quantummechanica. Het was Schrödinger's beroemdste gedachtenexperiment.

Verder werkt het boek van Thomas op een charmante manier met de gedachte dat "alles relatief is", dat dingen pas bestaan als we ze zien. Heisenberg's positie in de kwantummechanica was bijvoorbeeld: "Tot het moment waarop wij het waarnemen heeft een elektron geen vaste plaats of baan." (zie de biografie van Einstein, p.336).

Het verhaal

Het verhaal is mooi samengevat op de Engelse Wikipedia. Voor het gemak kopieer ik hier een deel van de tekst:

"'The End of Mr. Y' is a novel by British author Scarlett Thomas. It tells us about Ariel Manto, a lonely PhD student, who has been doing research on 19th century writer Thomas Lumas when she enters a second-hand bookshop and stumbles upon an extremely rare novel by him, The End of Mr. Y, first published in 1893. The book is rumoured to be cursed, and anyone who has ever read it has been found dead not long afterwards.

The novel tells how to enter the Troposphere – a place where all consciousness is connected, and you can surf other people’s thoughts. Ariel wonders if this could be true - it is in a novel, after all. She would rather have fiction than reality – which is just poverty and bad sex anyway. And she wants to know everything, including everything about the Troposphere, and whether or not such a thing could exist. But soon she’s running for her life, surfing both fiction and reality as she tries to escape from the people who want her secrets.

Ariel Manto is an anagram of I am not real. The book mentions her surname is both fictitious and based on an anagram.

As have Janette Turner Hospital and Andrew Crumey, the novel explores the relationships between quantum physics and post-modernist and deconstructionist theory. The description of the Troposphere has been compared to the novels of Neal Stephenson and William Gibson, and shares similarities to The Matrix."

Besprekingen

Hieronder een paar links waar je allerlei reacties op het boek kunt nalezen:

  1. https://www.complete-review.com/reviews/thomass/endmry.htm
  2. https://www.librarything.com/work/1391205/reviews/

Zin en onzin

Het zijn prachtige boeken, al klopt er niet zo veel van de filosofische gedachten die in de romans van Pirsig en Thomas worden uitgewerkt.

Pirsig heb ik in het verleden vergaand geanalyseerd, omdat ik er met een groep studenten mee bezig was. Wat je bij hem ziet is dat een goede filosofische roman nog geen goede inleiding in de filosofie maakt. Iedere geschoolde filosoof kan zelf vaststellen dat de manier waarop Pirsig het gedachtengoed van allerlei filosofen verwerkt nogal aanvechtbaar is. Het is academisch gezien nogal onbeholpen. Maar je zou willen dat academische filosofen zo konden schrijven en inspireren!

Iets dergelijks geldt voor Thomas. Haar verwerking van het postmoderne denken is wel iets te gemakkelijk. En ook haar weergaves van wat de relativiteitstheorie en de kwantummechanica betekenen zijn toch meer van het populaire soort. De theoretische fysica zegt nu eenmaal niet zo veel over of onze kennis en onze waarden en normen relatief zijn of niet. En het postmodernisme is op het continent inmiddels zo goed als achterhaald.

Maar dat maakt niet uit. Het zijn romans en ze kunnen je door de manier waarop ze al die gedachten verwerken op een verfrissende manier aan het denken zetten en bezig houden. Je kijkt na het lezen van dergelijke boeken toch echt een paar dagen anders naar je medemensen ...


Scarlett THOMAS The end of Mr. Y (Edinburgh etc: Canongate, 2007, oorspr. 2006; ISBN 978 1 84767 229 2; 502 blzn.). Dank aan Suzanne Okkes voor dit prachtige cadeau! Dat ik op mijn 60ste nog mag meemaken dat de Troposfeer op een bepaalde manier bestaat ...

Robert M. PIRSIG Zen and the Art of Motorcycle Maintenance - An Inquiry into Values (Toronto etc: Bantam Books, 1974; 406 blzn.)

Walter ISAAKSON Einstein - De biografie (Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2007, oorspr. titel: Einstein - His Life and Universe; ISBN 978 90 468 03189; 656 blzn.)

Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk