>>> Laatst gewijzigd: 9 april 2019  
Ik

Woorden en Beelden

Filosofie en de waan van de dag

Start Glossen Weblog Boeken Denkwerk

Waarden en normen in de media

(27 maart 2019)

Het is een bepaalde manier van kijken. Ik denk niet dat je er filosofie voor gestudeerd hoeft te hebben zoals ik. Het enige dat je hoeft te doen is: je afvragen of iemand in zijn of haar uitingen op een bepaalde manier uitdrukt dat hij of zij iets wenselijk of juist onwenselijk vindt.

Waarden verwijzen naar wat mensen belangrijk en wenselijk en goed vinden, zo simpel is het eigenlijk. Soms is dat erg duidelijk aan het taalgebruik (iemand zegt dat hij iets geweldig, goed, mooi, leuk, vreselijk, etc. vindt), maar non-verbale uitingen zijn vaak ook al erg duidelijk (als iemand bijvoorbeeld boos is vindt die persoon iets ongewenst en slecht en afkeurenswaardig).

Ik vind impliciete waarden - waarden die vooral op de achtergrond doorwerken in wat mensen zeggen, doen, en maken - ontzettend boeiend. Een voorbeeld. Ik lees op nu.nl:

Voorbeeld 1

Toespraak Clinton in Amsterdam verstoord
Een groep actievoerders verstoorde vrijdag de toespraak van Bill Clinton in Amsterdam. De president is in Nederland voor een conferentie over aids.

Het nieuwsitem gaat alleen over de verstoring van een toespraak van Clinton. De boodschap van de demonstranten over de positie van sekswerkers in de VS wordt genoemd maar verder niet uitgewerkt. De inhoud van de toespraak van Clinton over AIDS komt niet eens aan de orde. De demonstratie is het nieuws, niet de inhoud van standpunten. Aan zo'n weergave liggen waarden ten grondslag over wat nieuws is, over wat media en journalisten wel en niet belangrijk vinden.

Een ander voorbeeld

Al die aandacht in de bladen en tv voor het afscheid van een voetballer ... Waarom zouden we dingen willen weten over Wesley Sneijder of over welke voetballer dan ook? Is dat nieuws? Heeft dat nieuwswaarde - kan ik ook zeggen? Het punt is hier natuurlijk dat dat afhangt van wat mensen belangrijk en wenselijk vinden. Veel mensen houden van sport, van voetballen, vinden het daarom belangrijk om dat afscheid van Sneijder te volgen, terwijl andere mensen dat alles juist totaal onbelangrijk vinden. Je kunt op verschillende niveaus naar die kwestie kijken.

Een wat uitgebreider voorbeeld

Waarden en normen zitten niet alleen op de achtergrond van wat kranten en tijdschriften publiceren, maar zijn ook waarneembaar in media zoals films en tv-series en in andere artistieke producties.

De laatste jaren zijn er steeds meer series waarin op mensen lijkende robots een belangrijke rol spelen, zoals in Real Humans (Zweeds; 2012-2014), Humans (UK; 2015-2017, gebaseerd op de Zweedse serie), en Westworld (VS; 2016-2018) om de bekendste te noemen.

Die hubots (Human Robots; een robot die je nauwelijks van een mens kunt onderscheiden) werken bijvoorbeeld in fabrieken en winkels en voor gemeentelijke diensten. Maar ook privé-personen kunnen het zich gemakkelijk maken door hubots te kopen, bijvoorbeeld om van alles in huis te doen (schoonmaken, koken, etc.), om de auto en andere machines te repareren, om de kinderen te verzorgen en naar te school brengen, en noem maar op. Dat is natuurlijk al aan waarden en normen gebonden, want je kunt je natuurlijk afvragen 1/ of het zo goed is dat mensen het zich op die manier gemakkelijk maken, 2/ of het zo wenselijk is om de verzorging van je kinderen aan een machine over te laten, en zo verder. Maar nog normatiever wordt het als er seksualiteit in het spel komt.

Gemma Chan als Anita, een van de hubots uit de tv-serie 'Humans'
Gemma Chan als Anita, een van de hubots uit de tv-serie 'Humans'

Zowel in Real Humans als in Humans is het mogelijk om met een extra programma de seksfuncties van een hubot aan te zetten zodat je hem of haar als sekspartner kunt gebruiken. De verkoper doet er lacherig over, een en ander is omgeven met een hoop geheimzinnigheid en preutsheid. Intussen zijn de hubots soms zo levensecht en aantrekkelijk dat het voor de hand ligt dat ze verlangens oproepen bij echte mensen, maar natuurlijk is ook dat niet bepaald bespreekbaar. De waarden en normen van de samenleving zijn altijd weer duidelijk aanwezig in die series.

De Zweedse serie Real Humans is zoals je mag verwachten iets minder preuts: je ziet er wel eens blote borsten. Maar ook in die serie wordt het de hele tijd als ziek bestempeld als je seks zou willen met een hubot, zeker als je daarvoor al een mens ter beschikking hebt. Waarom zou je wel allerlei seksspeeltjes mogen gebruiken en niet een hubot als sekspartner mogen nemen, zo vraag ik mij af? Vreemd. In Humans is de sfeer rondom die kwestie helemaal negatief. Hij doet het uit frustratie met zijn vrouw een keer met Anita de hubot, en zijn echtgenote blijft afleveringen lang jammeren over dat hij dat gedaan heeft. Hij moet het huis uit, voelt zich eindeloos schuldig omdat hij 'ontrouw' is geweest, en zo meer. Waarom valt haar wereld zo in elkaar als hij één keer seks heeft met een hubot? En waarom is dat erger dan dat zij 20 jaar tegenover haar man verzwijgt dat ze betrokken was bij de dood van haar jongere broertje? Onbegrijpelijk.

Een ander soort waarden zien we zowel in Real Humans als in Humans: Een oudere man die ondersteuning nodig heeft krijgt een spuuglelijke verzorgster / werkster toegewezen die ook nog eens tyranniek is en 'weet wat goed voor hem is'. Waarom krijgt hij niet een verzorgster / werkster die uitermate prettig is om naar te kijken en met wie het leuk zou zijn om nog eens seks te hebben en zo (uiteraard geldt hetzelfde voor oudere vrouwen en wat mij betreft mag er in de keuze voor zo iemand ook sprake zijn van een aanduiding van voorkeuren als 'van hetzelfde geslacht' en zo). Willen oudere mensen niet meer genieten van wat / wie ze zien? Houden oudere mensen niet meer van seks? Allebei de series zijn op dat punt belachelijk conservatief.

Waaruit opnieuw blijkt dat technische rationaliteit niets garandeert voor normatieve rationaliteit: ook al kunnen mensen de meest geavanceerde robots maken, vaak zijn diezelfde mensen oerconservatief als het om waarden en normen gaat.


Start  ||   Glossen  ||   Weblog  ||   Boeken  ||   Denkwerk